Englishenglish Contact

Amber

© door Anneke Kuys

Met dank aan Christa Utescheny (Von Arlesbrunnen), Edith Kowarsch (Vom Egert), Gunilla Spångberg (Spin Engine) en Anneke van Hulst (Xanthoria) voor het beschikbaar stellen van de amberfoto's. Ook mijn dank aan Petry den Hartog en Rudolhine Eggink voor de vergelijkingsfoto's van de rode Noor en de sorrel Somali.

barnsteen

Bij het woord Amber zullen de meeste mensen eerder denken aan barnsteen dan aan een kleur bij Noorse Boskatten. Hoewel deze kleur al enige jaren erkend is geniet hij toch weinig bekendheid bij kattenliefhebbers en zelfs bij keurmeesters. Helemaal vreemd is dit niet, want je ziet deze kleur in Nederland heel weinig op shows. Hoog tijd om aan deze kleur wat meer aandacht aan te besteden.

Van oudsher is de Noorse Boskat een ras waarbij men het type belangrijker vond dan de kleur. Aanvankelijk werden op de FIFéstambomen zelfs geen kleuren vermeld maar uitsluitend of een kat agouti (tabby), nonagouti ( effen) en of hij met of zonder wit was. Bij een natuurras sprak het vanzelf dat dit ras alleen in de natuurlijke kleuren voorkwam. Dit werd nog eens onderstreept door later in de standaard op te nemen dat kleuren als chocolate, lilac, cinnamon en fawn en het colourpointpatroon verboden waren. Op dit gebied verwacht je dan ook geen genetische verrassingen, zoals bij rassen die opgebouwd zijn uit een combinatie van diverse rassen.
De eerlijkheid gebiedt wel te melden, dat ook bij alle natuurrassen er altijd wel een fokker zit, die meent de natuur een handje te moeten helpen met een eigenschap van een ander ras. Meestal hebben zij ook net datgene in huis wat daarvoor nodig is :. Maar ook de eerste vertegenwoordigers van de natuurrassen, de zogenaamde Novicen, zijn niet geboren met een certificaat waarop alle voorouders vermeld staan.
Alleen bij moeder Natuur is bekend in hoeverre deze raszuiver waren. De Noorse Boskat werd in 1977 door de FIFé erkend en er is nog enige tijd gebruik gemaakt van Novicen. Met ingang van 1988 verviel de mogelijkheid om Novicen te erkennen in Zweden en in 1990 in Noorwegen.

freya

Freya en Carneol vom Egert ambertabby en brown-tabby

(foto:Edith Kowarsch)

De eerste ambers
De eerste bekende amber kittens worden geboren in 1992 in Zweden bij cattery Wildwood. In Duitsland gebeurt dit in 1994 bij cattery Takeskog. Uit zwarte en blauwtabby ouders worden kittens geboren die een rode of gele gloed vertonen. Naarmate de kittens ouder worden wordt de kleur steeds lichter. (Kalahari 2 x) Maar op de rug en de staart blijf je nog steeds sporen zien van de kleur die ze bij de geboorte hadden. (Noblesse) Wanneer je naar de stambomen van deze kittens kijkt, zijn in de lijnen de volgende gemeenschappelijk voorouders te vinden: Kløfterhagen´s Babuschka en Niro´s Dunder.
De overgrootvader van Babuschka is Pan´s Truls, de voorvader van bijna alle Noorse Boskatten.
Dat geeft te denken in hoeverre amber onder het ras verspreid zou kunnen zijn.

Aanvankelijk denkt men met de kleur chocolate en lilac te maken te hebben. Vervolgens wordt gedacht aan cinnamon en fawn, maar ook aan golden. Tegen de benaming golden bestaat het minste bezwaar, omdat dit immers een erkende kleur is, die ook geshowd kan worden.

Gemini

Gustav en Gemini vom Arlesbrunnen: amber tabby en licht amber tabby kittens
( foto: Christa Utescheny)

Maar de andere kleuren, ook wel x-kleuren genaamd omdat in de EMScode x gebruikt wordt om aan te duiden dat een bepaalde kleur bij dat ras niet erkend is, zorgen voor veel commotie onder de fokkers.
Enerzijds omdat niet duidelijk is om welke kleuren het nu echt gaat, anderzijds omdat men vreest, dat deze kleuren het ras binnengeslopen zijn door kruisingen met andere rassen. Hierdoor zouden mogelijk ook daaraan gekoppelde gezondheidsrisico's, door rasgebonden erfelijke afwijkingen, in de Noren geïntroduceerd kunnen worden. Een voorbeeld hiervan is het ticked patroon van de Noor Raggen, waarvan men nu weet dat hij een Somali ouder had. Bij sommige verre nakomelingen van Raggen komt PRA (Progressieve Retina Atrofie) voor, een oogafwijking die bekend is bij Abessijnen en Somali's.

kalahari,baby
Kalahari vom Arlesbrunnen als kitten, amber spotted
(foto: Christa Utescheny)

kalahari,erw

Kalahari vom Arlesbrunnen volwassen, amber spotted
(foto: Christa Utescheny)

Testkruisingen
Na diverse testkruisingen (er bestonden toen nog geen DNA-testen hiervoor!) werd een aantal mogelijke kleuren uitgesloten. Uit een kruising tussen een 'cinnamon' Noorse Boskat poes en een fawn Somali kater werden alleen zwarte en blauwe ticked katten geboren in plaats van cinnamon en fawn. De poes was dus geen cinnamon.
Ook verdere testkruisingen met onder andere een chocolatepoint Heilige Birmaan leveren niets nieuws op dan dat de betrokken kat genetisch "zwart" is. Hoewel sommige kenmerken, zoals de donkere voetzolen en de donkere tipping aan het eind van de haren, wel in de richting van golden zouden kunnen wijzen, valt die kleur ook af omdat de amber katten ook in een zilveren variatie bestaan. Zowel zilver als golden zijn is genetisch niet mogelijk.
Opvallend is dat de amber katten ook donkere oogranden hebben. Zie ter vergelijking de foto's van een amber Noor, een rode Noor en een cinnamon (sorrel Somali). kopfoto's Mitidja, Rederos, Rudolphine

mitprtrt redero

Ambertabby
Noorse Boskat
foto: Christa Utescheny

Roodtabby
Noorse Boskat
foto Petry den Hartog

Sorrel (cinnamon)
Somali
foto Rudolphine Eggink

De vererving blijkt recessief te verlopen. Beide ouders moeten dus amber zijn of drager zijn om amber kittens te krijgen. Gedacht wordt aan de mogelijkheid dat de kleur beïnvloed wordt door polygenen, zoals bijvoorbeeld bij rufisme of een genmutatie. Het ambereffect ontstaat alleen bij zwarte kleuren en niet bij rode kleuren. Zou er een recessief Black modifier gen bestaan, net zo als er een dominant Dilute modifier gen bestaat? Dat laatste is verantwoordelijk voor het ontstaan van caramel en apricot bij de verdunde kleuren blauw, lilac, fawn en creme in Siamezen en Oosters Kortharen.
En dat is niet het enige mysterieuze aan amber. Na enige tijd komt men er achter dat er niet alleen tabby amber katten bestaan maar ook effen amber katten. Alleen zien de effen ambers er uiterlijk (fenotypisch) uit als tabbies. (Dit is vergelijkbaar met de kleur rood, waarbij je ook bij de meest effen katten toch het tabbypatroon ziet.) Kenmerkend voor deze effen ambers is dat ze een zwarte neus hebben en geen roze met een zwart randje zoals je die bij tabbies aantreft. (foto's noel, oberon 2x ) Vaak zien ze er in het begin wat zilverachtig uit. Dat betekent wel dat deze variaties: zilver of niet en effen of niet, wel wat moeilijkheden kunnen opleveren voor de determinatie. Om over een schildpad poes nog maar te zwijgen.(foto Intarsi) Het fokken van amberkleurige katten wordt daarom niet aangeraden aan beginnende fokkers, tenzij ze begeleid worden door een ervaren fokker. Bij het plannen van een dekking moet men goed weten wat er wel en niet uit een bepaalde kruising kan komen.

noel-2007
IC Noel-Tidison vom Arlesbrunnen, effen amber met wit
(foto: Christa Utescheny)

Erkenning
Na een mislukte poging in 1999 om de kleur als chocolate en lilac erkend te krijgen waagt men een nieuwe poging in 2004. Op de erkenningshow in januari 2004 in Wiesbaden zijn 28 x-katten aanwezig.
In het oorspronkelijke FIFévoorstel spreekt men van REDFOX en BLUEFOX met EMScode u van unique. Omdat in de Scandinavische landen het woord fox een negatieve bijklank heeft wordt naar een neutralere benaming gezocht. Die vindt men in de naam Amber, waarmee barnsteen wordt aangeduid. Dit bestaat in een grote schakering van kleur van licht naar donker, net als de x-kleuren en komt voor aan de Oostzee, wat ook tot het verbreidingsgebied van de Noorse Boskat hoort.
Het zogenaamde Black modifier effect wordt in het uiteindelijke voorstel met de EMScode 't' aangeduid. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de 's' voor silver heeft de 't' geen speciale betekenis; het is gewoon de eerste letter van het alfabet, die bij deze code nog niet in gebruik is.
Weliswaar wordt op de ALV van de FIFé wel naar de mening van de pas ingestelde Noorse Boskat Breed Council gevraagd, maar hun advies tegen erkenning wordt genegeerd. Met ingang van 1 januari 2005 wordt de kleur erkend en onderverdeeld over de bestaande showkleurgroepen.
Overigens is de Breed Council niet per se tegen de kleur amber, maar vindt men dat er eerst nog meer onderzoek gedaan moet worden naar deze kleur. Wel vindt men het belangrijk dat de betrokken katten correct geregistreerd worden zodat iedereen zelf de keuze kan maken om wel of niet met deze lijnen te fokken.

oberon-kitten
Oberon von Arlesbrunnen met 14 weken, effen licht amber
(foto: Christa Utescheny)

Oberon-volw
Oberon von Arlesbrunnen 1 jaar oud,effen licht amber( foto: Spadafora)

Bij de erkenning zijn ook de effen ambers meegenomen ondanks dat die niet op de show aanwezig waren. Met het oorspronkelijke voorstel om de amberkleurige katten in twee aparte groepen in te delen voor shows, nl met en zonder wit, had men het probleem rond de effen katten met hun tabby uiterlijk kunnen omzeilen.
In de huidige verdeling is het zo dat de effen ambers niet naar hun genotype bijvoorbeeld in de groepen 1 effen zwart en blauw (nonagouti) en 2 effen zwart en blauw met wit (nonagouti met wit) worden gekeurd, maar naar hun fenotype (uiterlijk), dus groep 3 zwart- en blauwtabby (agouti) en 4 zwart- en blauwtabby (agouti) met wit. Daarvoor is het wel van belang dat op de stamboom zowel het fenotype als het genotype wordt vermeld. In 2008 werd opnieuw een FIFévoorstel ingediend om de ambers in 2 groepen in te delen, met wit en zonder wit. Maar ook deze keer zonder resultaat.

Noblesse
Noblesse vom Egert, ambertabby met wit (foto: Edith Kowarsch)

In de loop der jaren is een aantal DNA-testen beschikbaar gekomen om bepaalde kleuren te determineren of dragers van bepaalde kleuren zoals cinnamon op te sporen. Ten behoeve van het Feline Genome Project, maar ook om de kleur amber te onderzoeken zijn er een aantal jaren geleden monsters van diverse Noorse Boskatten opgestuurd naar Amerika naar het laboratorium van Leslie Lyons* en naar Heather Lorimer, twee bekende onderzoekers op het gebied van genetica.
Voor wat betreft de kleur amber heeft dit tot nog toe geen resultaten opgeleverd. Wel is er tegenwoordig een DNAtest die uitsluitsel geeft of een kat effen is (of vererft). Dit leverde het bewijs dat de amberkatten, waarvan altijd werd vermoed dat ze effen waren, dit ook werkelijk zijn.

Ghibli
Ghibli vom Arlesbrunnen als kitten, licht amber spotted

Op dit moment onderzoeken zowel een Amerikaans laboratorium als een Europees laboratorium nog steeds naar een verklaring van het fenomeen amber.
In hoeverre amber verspreid is onder het ras zou alleen door een DNA-test aangetoond kunnen worden. Tot nog toe zijn vrijwel alle ambers zowel van vader als van moederskant terug te leiden tot drie dochters (DeaDia, FroySparetta en Isis av Aesene) van de katten die aan het begin van dit artikel genoemd worden.

Bij een aantal buitenlandse onafhankelijke verenigingen is amber wel erkend, maar nog niet bij de Nederlandse onafhankelijke verenigingen. Sommige verenigingen gebruiken nog steeds de benamingen cinnamon en fawn, anderen noemen het brass (messing, geelkoper, brons) en bv. bij de NKFV noemt men het genetisch browntabby (of genetisch bluetabby).

Intarsi

Intarsi von Arlesbrunnen, amber schildpadtabby (foto: Gunilla Spångberg)

FIFé kleurbeschrijving amber nt en licht amber at
  Amber/Licht Amber is alleen erkend in zwart en blauw binnen de bestaande kleurvariaties bij de Noorse Boskat
 

 

Effen Licht Amber at

Licht Amber tabby at (21,22,23,24,25)

Vachtkleur

Bleek beige
Naarmate de kat uitgroeit, wordt de oorspronkelijk blauwe kleur steeds lichter. Bij een volwassen kat is de vacht rozeachtig beige tot fawnkleurig.

De delen tussen de blauwe tabbytekening zijn bleek beige. Naarmate de kat uitgroeit, wordt de oorspronkelijk blauwe tabbytekening steeds lichter. Bij een volwassen kat is de tekening rozeachtig beige tot fawnkleurig.

Neusleertje

Donker, blauwgrijs

Roze, geen omlijning

Omranding van de ogen

Donker, blauwgrijs

Donker, blauwgrijs

Voetzolen

Donker, blauwgrijs
(bij volwassen katten)

Donker, blauwgrijs
(bij volwassen katten)

Opmerkingen

  • De amberkleuren hebben een karakteristiek uiterlijk en vertonen een natuurlijke kleurverandering tijdens de groei naar volwassenheid.
  • De katten worden geboren met een blauwe vacht, hebben vrij donkere voetzolen en neusleertje en, die ook vrij donker blijven als ze volwassen zijn.
  • Kittens vertonen een duidelijke ghostmarking ( tabbytekening).
  • De amberkleuren hebben een karakteristiek uiterlijk en vertonen een natuurlijke kleurverandering tijdens de groei naar volwassenheid.
  • De katten worden geboren met een blauwe vacht, hebben roze voetzolen, die donker worden tijdens de groei.

Algemene opmerkingen

De karakteristieke kleur bij de geboorte is later alleen nog te zien op de rug en de staart, waarbij men het onderscheid kan maken tussen amber en niet amber.
Voor de kleurvariëteiten schildpad (effen en tabby) gelden bovenstaande kleurbeschrijvingen alleen voor de gedeeltes in de vacht die zwart of blauw zijn.
Ook voor alle kleurvariëteiten met wit en met zilver gelden bovenstaande beschrijvingen.

Xiem
Xanthoria's Xiem Pas geboren (foto: Annneke van Hulst)

Xiem2

Xanthoria's Xiem, amber zilvertabby/ wit (foto: Annneke van Hulst)

Bronnen van informatie
In Nederland zijn vooral de catteries van Moraja en Xanthoria pioniers geweest voor de kleur amber maar beiden zijn nu niet meer actief. Wel kunt u interessante informatie en foto's op hun homepage aantreffen: cattery Moraja ( met onder andere resultaten van diverse testkruisingen met andere rassen tijdens de zoektocht wat amber nu is) en cattery Xanthoria.
Op dit moment houdt een beperkt aantal fokkers zich bezig met het fokken van amberkleurige katten naast de reguliere kleuren.

Bekende buitenlandse catteries die met amber actief zijn of waren:
Wildwood, Takeskog, Tailor Hill's, Porfyrgarden, von Arlesbrunnen, Vom Egert en
Spin Engine
Onderstaande websites
http://www.geocities.com/x_colours/index.htm (nederlands) link niet meer beschikbaar.
http://hem.passagen.se/xcats/ (engels)
Site van Paula Swepston, International Skogkattsecretary
Historie, artikelen en verslagen van diverse internationale jaarbijeenkomsten van Norenfokkers (originele link niet meer beschikbaar: tekst op: http://www.skogkatt.pl/international-skogkatt-secretary/newcol.htm)

Evalene
Evalene vom Arlesbrunnen: effen amber(foto: Christa Utescheny)

Diverse artikelen in de rasbladen Het Noorderlicht van de Noorman en 13 iNFocus van de NBK'85
Ik raad iedereen die in deze kleuren geinteresseerd is vooral ook op de homepages van genoemde catteries te kijken. De daarop geplaatste foto's geven een goede indruk,maar kunnen helaas in verband met de lage resolutie niet gebruikt worden voor publicatie in een tijdschrift.

* Update april 2009
Op het World Cat Congress meldde Leslie Lyons dat gevonden is dat de kleur amber door hetzelfde gen veroorzaakt wat bij honden de kleur "rood" veroorzaakt. Zie vervolg Update Amber 2010 of de pagina Veterinary Genetics Laboratory van UC Davis.