De Franse tijd. *


Ten minste zes van mijn betovergrootouders werden nog in de 18e eeuw geboren:
Harmen Hogenhout omstreeks 1787, in 1790 Andries Wiecherink, Jan Hendrik Veldmeijer en Marten Lentinck (die U verderop nog tegenkomt), dan nog Maria Berends in 1792 en Fenneken Jalink circa 1795. Van de generatie hiervoor – dat zijn dan mijn zogenaamde oudouders – zult U hieronder nog over Hendrik Wiecherink, Teunis Verboom en Harmen van der Velde kunnen lezen.

Bij Riet zijn het er ook heel wat: Stephanus Leendert Vlaanderen Oldenzeel werd geboren in 1798 en zijn vrouw Aleijda Johanna Magorius in 1794, Reijer van Aken in 1798 en zijn ouders – maar dan zijn we al bij de oudouders – Evert van Aken in 1772 en diens vrouw Aaltjen Spijkerboer in 1775; en uit deze generatie verder nog Jacob Koopsen uit 1775 (die ik hieronder nog noem) en zijn vrouw Willemina Huijgens uit 1776, en dan nog de echtparen Zweers-Kamphuis, Bannink-Breukers en Lubberdink-Driessen, die hierna ook nog aan de orde komen.

Zij groeiden merendeels op in de begintijd van vrijheid, gelijkheid en broederschap.

= = = = = =

In 1789 brak immers de Franse Revolutie uit; in 1794 vielen de Fransen ons land, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, binnen – U weet wel: in de winter over de bevroren rivieren onder generaal Pichegru –, werd Stadhouder Willem V afgezet en in 1795 werd de Bataafse Republiek uitgeroepen: een eenheidsstaat onder groeiende Franse invloed met tal van bestuurlijke veranderingen.

Keizer Napoléon beëindigt in 1806 deze republiek; hij zet z'n broer Lodewijk Napoleon in als koning van het Koninkrijk Holland.

In 1810 wordt ons land bij Frankrijk ingelijfd en naar Frans voorbeeld gereorganiseerd. Zo wordt de Burgerlijke Stand ingevoerd.

1812: Napoléon valt Rusland binnen, maar moet zich terugtrekken.
Daarbij eist ook nog eens de beruchte terugtocht over de rivier de Berezina de nodige slachtoffers. **
Van de 15.000 Nederlandse dienstplichtigen keert 3 procent terug !

De Franse tijd is in feite voorbij wanneer Napoléon in 1813 bij Leipzig is verslagen; Prins Willem Frederik, de zoon van stadhouder Willem V, wordt daarna staatshoofd en in 1815 als Willem I   Koning van het Koninkrijk der Nederlanden.

= = = = = =

In nog geen twintig jaar krijgt ons land een gecentraliseerd modern staatsbestel met bijvoorbeeld een grondwet, een Burgerlijk Wetboek, scheiding van kerk en staat, gelijkstelling van alle kerkgenootschappen, militaire dienstplicht, de Burgerlijke Stand, het burgerlijk huwelijk en vaste, erfelijke achternamen, maar ook – om maar iets te noemen – meter, liter en kilo als standaardmaat en -gewicht.

  • De gelijkstelling van alle kerkgenootschappen in 1795 hield in, dat er een einde kwam aan de bevoorrechte positie van de Nederduits-Gereformeerde Kerk1); ook de tot dusver slechts gedulde andere groeperingen, bijvoorbeeld de rooms-katholieken, doopsgezinden, baptisten, remonstranten, lutheranen en joden konden vanaf nu vrijelijk hun godsdienst belijden en de aanhangers ervan konden nu ook publieke bestuursfuncties bekleden.

    In de grondwet van de jonge Bataafse Republiek uit 1798 staat in artikel 19:
    "Elk burger heeft vryheid, om god te dienen naar de overtuiging van zyn hart. De maatschappy verleent ten dezen opzigte aan allen gelyke zekerheid en bescherming, mids de openbaare orde door de wet gevestigd, door hunnen uiterlyken eerdienst nimmer gestoord worde."

    1)Sinds 1816 is de nieuwe naam van dit kerkgenootschap: "Nederlandse Hervormde Kerk".

  • Na de inlijving bij Frankrijk in 1810 werd de dienstplicht voor mannen vanaf 20 jaar ingevoerd; het lot bepaalde daarna wie in het Franse leger dienst moest nemen.
  • Ook werden alle mannelijke staatsburgers van 21 jaar en ouder vanaf 1811 met hun geboortedatum en beroep in Registres Civiques ingeschreven om hun nieuwe recht te kunnen uitoefenen, namelijk de leden van de municipaliteit, zeg maar de gemeenteraad, te kiezen.
    Soms is zo'n registre trouwens de enige bron, waaruit we gegevens van onze voorouders kunnen putten of controleren, zoals bij Jacob Koopsen en Reijer van Aken (de grootvader van de bovenaan de pagina genoemde Reijer), of bij Arend en Marten Lentinck.

    Kijkt u hier eventueel voor nadere bijzonderheden.

  • Verder bepaalde Napoléon bij decreet, dat iedere burger zonder 'echte' achternaam binnen een jaar een vaste geslachtsnaam oftewel familienaam moest kiezen en zich moest laten registreren.
    Elk gezinshoofd moest voor zich en zijn gezin een akte van naamsaanneming of naamsverandering laten opmaken, waarin zijn/haar oude naam en de nieuwe naam, als ook de namen van de kinderen enz. stonden.
    Niet iedereen volgde dit bevel direct op, maar uiteindelijk verdwijnen – althans officieel – de oude benamingen volgens het patroniemensysteem en bezit voortaan iedere Nederlander een eigen, erfelijke, onveranderlijke achternaam.

    Het Decreet van Napoléon vindt U onder de knop "Napoléon" in het menu.
    Wanneer U wilt, brengt de volgende link U bij een voorbeeld uit de "Registers van naamsaanneming en naamsbehoud".
    Tal van bijzonderheden over het ontstaan van namen kunt U lezen wanneer U in het menu "Namen" aanklikt.

= = = = = =

Alleen de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811 brengt al voor de gewone burgers opmerkelijke veranderingen in hun dagelijks leven met zich mee. Waren de meesten tot dusver gewend, de ingrijpendste gebeurtenissen van het leven – geboorte, huwelijk, overlijden – door de kerk te laten registreren, nu moest dat ten stadhuize door zogenaamde huwelijkscommissarissen of voor de rechtbank door een ambtenaar en nota bene nogal eens in de daar gebruikte officiële taal het Frans ! Maar hoeveel mensen spraken er Frans ?
Hieronder vindt U een aantal voorbeelden.

Sinds 1580 moest een huwelijk gesloten worden door óf de magistraat, d.w.z. de stadsregering, die zich daarbij liet vertegenwoordigen door de zogenaamde huwelijkscommissarissen, óf door een predikant van de Gereformeerde gemeente.
(Bij alle huwelijksakten en transcripties daarvan die ik in de loop van de tijd voor de verschillende families op deze website onder ogen heb gehad, was er welgeteld één, waaruit bleek, dat het huwelijk in eerste instantie door huwelijkscommissarissen was gesloten, waarna het in de kerk bevestigd werd; dat betreft het huwelijk van Hendrik Zweers en Janna Kamphuis te Oene op 28 mei 1797, dus juist in deze tijd.)
Doop, dus eigenlijk tegelijkertijd geboorte, en overlijden werden alleen door de kerk opgetekend. Dat ging tot 1811 helemaal buiten de overheid om.
De kerken begonnen daarmee overigens zo rond 1570.

Voorbeeld 1: Teunis Verboom / Voorboom.

De vader van mijn betovergrootmoeder Margaretha Verboom (die zelf trouwens pas in 1821 werd geboren) was Teunis Verboom / Voorboom, mijn zogenaamde oudvader. Hij is gedoopt op 4 juli 1790 in Zegwaart (nu gemeente Zoetermeer), zoals U in de hieronder staande inschrijving in het Doopboek van Zegwaart ziet:

Letterlijke weergave:
"1790               Kinderen          Ouders              Getuigen
Den 4 Julij          Teunis         Jan Voorboom      Anthonia van
Extrait … 9 januarij (?) 1813   Johanna Cornelia      Dyning
[handtekening                          Kronenburg
loco-burgemeester]                 in Zegwaart"

Voor zijn huwelijk met Hendrika van der Linden op 12 december 1813 in Bergschenhoek had Teunis echter een in het Frans gesteld extrait, een uittreksel, van de akte nodig, dat dus al op 9 januari werd uitgeschreven:



Letterlijke weergave: Weergave in het Nederlands:
"Nr Een
Extrait du Registre Bap[-]
tisaires reposant à la
Mairie de la Commune
de Zegwaart où il se trou[-]
ve ce qui suit
Le quatrième Juillet dix Sept-Cent
quatre vingt dix, est Baptisé Teu[-]
nis Voorboom, fils de Jan voorboom
et de Johanna Cornelia Kronenburg
Pour Extrait donné en
absence du maire, par moi
Sousigné adjoint Maire
de la Commune de Zeg-
waart le 9e Janvier mil-
huit-cent-treize"
[Handtekening.] 		Nr. Een.
Uittreksel uit het doopregister
berustend ten
stadhuize van de gemeente
Zegwaart, waaruit
het volgende blijkt:
Op de vierde juli zeventienhonderd-
negentig is gedoopt Teu-
nis Voorboom, zoon van Jan Voorboom
en van Johanna Cornelia Kronenburg.
Voor het uittreksel, verstrekt bij
afwezigheid van de burgemeester, door mij,
ondergetekende, waarnemend burgemeester
van de gemeente Zeg-
waart, de 9e januari
achttienhonderddertien,
[Handtekening.]

Voorbeeld 2: Neeltje Geyteman.

Toen Neeltje Geyteman, de tweede vrouw van Teunis' vader, Jan Voorboom / Verboom, mijn zogeheten oudgrootvader, in maart van het jaar 1812 in Bergschenhoek overleed, werd voor haar de volgende akte opgesteld:



Er staat letterlijk:

"huitième du Mois de Mars Mil huit Cent Douze le Matin à Six heures Geyteman, Neeltje, veuve de Jan Voorboom, Natif de Katwijk, agé trente sep[t] ans, ayant demeurer [demeuré] dans cette Commune dans la maison, Section C [?] No 68/225 et les declarans ont signé [?] [N.B.: De laatste vijf woorden zijn doorgestreept; zie de opmerking in de marge links.] est décédé en la dite [?] Maison Section C [?] No 68/225 et les Declarans ont signé avec nous le present acte après que lecture leur en a été faite.
antoni van brugge [?]
Jan … [?]
D [?] Oosten
Maire."
In de marge staat:

"Royé cinq mots
antoni van brugge.
jan Scheepjens [?]
D [?] Oosten
Maire."
Weergave in het Nederlands:

Op de achtste van de maand maart 1812 's morgens om 6 uur, is Neeltje Geyteman, weduwe van Jan Voorboom, geboortig uit Katwijk, 37 jaar oud, gewoond hebbend in deze gemeente in het huis sectie C [?] No 68/225 …, overleden in voornoemd huis sectie C [?] No 68/225 en de aangevers hebben met ons de voorliggende akte getekend, nadat deze aan hen voorgelezen was.

In de marge:

Doorgehaald vijf woorden.

Ondertekening door o.a. de Maire, d.w.z. de burgemeester.
De kopie van deze overlijdensakte nr. 10 uit het register van de burgerlijke stand in Bergschenhoek, nu in het Gemeentearchief Rotterdam, werd, evenals dat bij de kopieën van de akten van Teunis Verboom/Voorboom het geval was, beschikbaar gesteld door Nico Verboom.


Voorbeeld 3: Hendrik Wiegerink.

Aan de andere kant van het land was het al nauwelijks anders.
Toen daar op 3 januari 1812 in Hengelo (Ov.) een andere oudvader van mij overleed, namelijk Hendrik Wiegerink, werd deze akte opgesteld:




Weergave in het Nederlands:

Arrondissement van Almelo, gemeente Hengelo.
Door ons, president van de Rechtbank van eerste Aanleg1), zitting houdend te Almelo, arrondissement van Almelo, Département van de Monden van de IJssel,
is het voorliggende register, bestemd om daarin op te nemen de aangiften van [décès] overlijden gedurende het jaar achttienhonderdentwaalf, genummerd en gewaarmerkt van het eerste tot en met het laatste blad ? en bevat [vingt quatre] vierentwintig bladzijden.
[Handtekening.]
In tweevoud opgemaakt op    december achttienhonderdentwaalf.

1) Na 1838 is deze naam niet meer in gebruik; de betekenis kwam overeen met ons huidige begrip "rechtbank".

Maar dan toch verder in het Nederlands:
"No 1. In het Jaar agtien honderd en twaalf den zesden
der Maand January is voor ons Maire officier van den
burgerlijken Staat der gemeente van Hengelo departement
van de Monden van den IJssel Canton Delden gecompareerd [verschenen]
Fredrik Mattheus Glazenmaker [ambachtsman die ruiten inzet] en Abram Leiije-
rink (?) wever, als gebuuren [buren], welke ons verklaard hebben
dat op den derden dezen Maand January des avonds
om Zeeven uuren Hendrik Wiegerink van beroep
tuinman Zijnde gehuwd zoon van Arend wiegerink
en Aaltje Loo oud vier en vijftig Jaaren gebooren in
de gemeente van Delden is overleden in het Huis
No 141 en hebben declaranten [zij, die de aangifte doen] deze acte na dat hun de
Zelve ? was voorgelezen nevens ons ondertekend:
Fredk mattheus
Abram ? Leuymes ?
bij [bedoeld zal zijn zoiets als indisponibel – niet beschikbaar] van de Maire
de adjunct Maire    B. ten Cate".

Voorbeeld 4:

Het huwelijk van Evert Bannink met Berendjen Breukers

en dat van Teunis Lubberdink met Aaltjen Driessen.

"Evert Bannink Zoon van wijlen Hendrik Bannink En Berentjen Breukers dogter van wijlen Jan Breukers, beide van hier, Zijn op attest van den Richter van Borculo, Geesteren en Gelzelaar alhier – Getrouwt den 2 Julij [1809]" [Bron: Gelselaar, trouwen* 1772-1813.]
"1807 Theunis Lubberdink Zoon van wijlen Arent Lubberdink, woonagtig onder Borculo En Aaltien Driesen dogter van philippus Driesen van hier Zijn op Attestatie van den Rigter van Borculo, Geesteren En Gelzelaar alhier Getrouwt den 5 julij". [Bron: Gelselaar, trouwen* 1772-1813.]

Zoals U ziet, zijn beide echtparen in de kerk getrouwd "op attest" of "attestatie van …", d.w.z. dat zij een schriftelijke verklaring overleggen waarbij het gerecht bevestigt, dat zij voor de wet getrouwd zijn.
In het kerkelijk register wordt nu ook niet meer vermeld, dat het voornemen tot trouwen op drie achtereenvolgende zondagen tijdens de kerkdienst wordt geproclameerd, dus afgekondigd. De proclamatie vindt nu bijvoorbeeld plaats via een papier op de muur van het gemeentehuis.

*   Eigenlijk zouden we moeten spreken van de "Bataafs-Franse tijd" wanneer we de periode van
    1795 tot 1813 bedoelen.
** Heel apart is Napoleons tocht over de Berezina, met zelfs een filmpje van de oversteekplaats.