Johan Hesemans

Hesemans Reactie Help !

 

Archeologie
Fotografie
Johan Hesemans

For English try:

(It is not always correct. But it give you an idea. )

 

 

Tabakspijpen oven Breda

Hier het artikel wat ik geschreven heb in 1991 over mijn bevindingen na mijn ontdekking van de oven aan de Molenstraat in 1981. Dit artikel is op twee plaatsen gepubliceerd; 

Pijpelogische Kring Nederland (PKN) 15e jaargang nr 58 september1992 

Society for Clay Pipe Research, Nr 41 Winter 1994

Met mijn medewerking is er later nog een boek verschenen: Een 17de-eeuwse tabakspijpenoven in Breda 1993.  Archeologisch en bouwhistorisch onderzoek in Breda I. Klik hier voor een aanvulling op dit boek. 

DE BREDASE MUFFLE OVEN !

Tussen 1981 en 1991 zijn er herhaaldelijk in de Molenstraat vondsten gedaan op het gebied van kleipijpen. In 1981 en 1982 heb ik zelf onderzoek verricht op het perceel van nummer 22 (afb. IA).

Afb. 1: Overzicht van de archeologische activiteiten tot 1991 aan de Molenstraat

 De pijpen zijn te dateren tussen 1630 en 1675. Bijna alle pijpen zijn niet gerookt geweest, bovendien zijn er misbaksels bij. De misbaksels variëren van wit, geelglanzend tot bruin of zelfs zwart. Er waren niet veel verschillende merken, in tabel 1 staan de pijpen gerangschikt. Omdat deze grote hoeveelheid afval duidelijk wijst naar een pijpenmaker ben ik er van uit gegaan dat daar, of in de directe omgeving van de kuil, een pijpenbakker moet hebben gezeten.

 

Tabel 1

Hielmerk Op kop maker aantal Periode
-   2 1635-1675
-   4 1635-1675
- Christiaen Damman 5 1635-1675
-   6 1635-1675
- Daniel Peijl 13 1635-1675
- Christiaen Damman 14 1635-1675
-   19 1635-1675
- -   58 1635-1675
- Samuel Broen 1 1630-1660
Samuel Broen 1 1630-1660
Samuel Broen 1 1630-1660
- Samuel Broen 2 1630-1660
- Samuel Broen 6

1630-1660

- Samuel Broen 100 1630-1660
    Totaal: 232  

 

 In februari 1982 ben ik benaderd door stadsarcheoloog Renée Magendans. Zij had plannen om op de Molenstraat te graven. Ook zij had een sterk vermoeden dat er een oven moest zitten. Tijdens de daarop volgende opgraving werden er in de put langs de Molenstraat voor zover ik weet geen grote vondstengedaan. Een afvalkuil in een put meer in de richting Grote Markt (afb. 1B) bevatte veel pijpenafval eveneens met het merk SB. In 1983 zijn er aan de kant van de Oude Vest geen concentraties pijpen gevonden. In 1985 is naast een put uit 1982 gegraven. Hier is in eerste instantie niets gevonden op het gebied van kleipijpen. Later zijn in een beerput een kleine tweehonderd pijpen gevonden die bijna allemaal in de 18e eeuw gefabriceerd waren. Deze verschillende pijpen (1) zijn wel gerookt. Tussen deze en de andere twee concentraties is geen verband te leggen. In 1988 heeft de AVB een opgraving uitgevoerd, met een proefvlak richting Oude Vest, waar een tegelvloer werd gevonden. Onder de vloer kon een pijpen afvallaag worden blootgelegd. Omdat dit voor een andere keer op het programma stond is deze laag toen afgedekt met plastic.

   

Op 10 juni 1991 is opnieuw gestart met een grote opgraving onder leiding van G. van den Eynde aan de Molenstraat, om de laatste gegevens uit de grond te verzamelen. De afgedekte laag met pijpen is weer schoongemaakt en nu iets verdiept. Al vrij snel kwam er een cirkelvormig metselwerk tevoorschijn wat de oven moest zijn. Dit tussen de grote hoeveelheid pijpenafval. Nu we zo warm leken te zitten werd het tijd voor nader onderzoek. Van 1 tot 10 oktober ben ik intensief bezig geweest met het onderzoek van het al gevonden materiaal en eventuele bronnen in boeken. Vele telefoontjes naar personen en instellingen leverden weinig nieuws op. Wat me wel verbaasde is dat er nog geen resten van pijpenovens zelf gevonden zijn in Nederland. Velen vertelden over, het mij al bekende, uitbesteden van bakken van pijpen aan de pottenbakker. Dus de pijpenmaker maakte de pijpen, stopte ze in pijpenpotten en bracht deze naar de pottenbakker die ze bakte. Om erachter te komen of deze methode ook op de Molenstraat is gebruikt moest het vondstmateriaal nog een keer bekeken worden. 

Ondertussen werd duidelijk dat niet alleen op de Molenstraat over het hele terrein verspreid de in tabel 1 genoemde pijpen te vinden zijn, maar ook over heel Breda. Enkele vindplaatsen van SB pijpen staan in tabel 2.

TABEL 2

Boschstraat

Haagdijk Prinsenkade
Catharinastraat Kasteelplein Tramsingel
van Coothplein Koningstraat Valkenstraat
Dieststraat Markendaalseweg Visserstraat

Tussen het vondstmateriaal zitten niet alleen misbaksels (afb. 2} maar ook brokken gesmolten zand met ijzerhoudende klei en pijpenstelen erin (afb. 3). Deze stelen zitten volgens een regelmaat, in de vorm van waaiers in de brokken. (deze waren in 1981 ook al aangetroffen.) Op deze manier werden vuurvaste pijpenpotten gemaakt. Fragmenten zijn gevonden in Gorinchem (2). 

Afb. 2 Afb. 3
Zwaar misbakken pijpen. Een fragment van de binnenwand van de Muffle.

Als we uitgaan van de doorsnee van de potten (Ø35 cm) dan moet onze pot bijna twee keer zo groot zijn, gezien de ronding van de brokken. Een pot van 35 cm doorsnee weegt gevuld met pijpen ± 25-45 kilo (2) dus moet onze "pot" iets anders zijn. In Engeland is de Muffle oven veel gebruikt. Deze oven werd speciaal voor het bakken van pijpen gebouwd. Deze oven was dubbelwandig en tussen de twee wanden stroomde de warmte omhoog. Don Duco (3) vertelde mij dat de binnenkamer ook werd gemaakt van vuurvast materiaal met pijpen erin. De doorsnee is natuurlijk groter dan de pijpenpotten. De ovenwand moet ook dikker zijn vanwege zijn grotere oppervlak.

De brokken die we al gevonden hadden, voldoen daar prima aan. Ik ben er van uit gegaan dat de oven van dit type is. Er waren toen een aantal dingen te verklaren. De pijpen moesten mooi wit blijven dus werd aan de binnenkant van de binnenpot schone klei gesmeerd die de rook en ijzerdampen moet filtreren. De brokken van de Molenstraat hebben ook twee kanten, een witte schone kant en een beroete grijze kant. De oven barstte wel eens, het resultaat was dat het roet en de ijzerdampen op de pijpen neersloeg en deze een bruine kleur gaf, ook die zijn gevonden. Er waren ook stukken bij die versinteld waren. Deze horen thuis in de bodem van de binnenpot die net boven het vuur "hing". Een Muffle ging niet lang mee. Gezien de periode van productie, ± 45 jaar en de misbaksels die er gevonden zijn moet de oven één of meerdere malen gerepareerd of herbouwd zijn. Gezien het aantal stukken die nog "schoon" zijn aan de witte binnenzijde moet de oven intact zijn afgebroken. Uit de correspondentie met Engeland (4) bleek dat daar drie of vier van deze ovens gevonden zijn. Dit zijn ook meteen de enige bekende ovens van dit type. Voor zover ik nu kan nagaan is de Bredase oven zelfs ouder dan die in Engeland gevonden zijn. (Inmiddels zijn er veel meer ovens in Engeland gevonden maar nog steeds géén zoals in Breda)

Toen we voldoende gegevens hadden over de oven konden we het werk voortzetten. We besloten een coupe in de oven te zetten, dat bleek een goed besluit, want al snel kwam er een vloertje tevoorschijn. In het midden leek een verstoring te zitten. Toen ik die weghaalde kwam de stookvloer ook tevoorschijn. De vulling van de stooksleuf bestond uit as, klei, zand en stenen die aan één kant gesmolten zijn. Later bleek dat dit stenen van het ovenrooster waren. Dit rooster verbond de twee vloertjes boven de stookgang. De oven bleek nog verder door te lopen richting het noord-westen. Hier was een vierkante bak aan de oven gemetseld die een vrije doorgang had met de stookgang. De bak was gevuld met as en  binnenpotscherven (muffelscherven). Na het schoonborstelen van de twee vloertjes boven de stookgang, werden de metselplaatsen waarop de binnenpot stond zichtbaar. Ook de doorsnee van de stookvloer boven de stookgang (Ø70/80cm =ovaal) voldoet aan onze verwachtingen. Wanneer we uitgaan van een ruimte tussen de twee wanden van 5 tot 7! cm, komen we op een binnenpot doorsnee van 60 tot 68 cm. De oven is toen zorgvuldig gedocumenteerd en gefotografeerd, want de in begin juli gevonden oven lag pas half november volledig vrij (afb.4).

   

afb. 4 : De Bredase Muffle geheel vrij gelegd . 

 

afb. 5 : Het teruggevonden gedeelte van de oven (rode deel).

 

De Bredase oven heeft duidelijk veel overeenkomsten met de Engelse ovens. Uit Frankrijk is een tekening uit 1810 bekend van een Engelse Muffle oven (afb. 5). Bij deze oven ontbreekt de vierkante bak die in Breda aan de noord-westkant zit. Op de tekening is verder nog te zien dat er een asla (blauw) aanwezig is, maar deze is nooit bij onze oven aanwezig geweest. Het deel van de oven dat gevonden is, is weergegeven in afbeelding  5 (rode deel)

 

Het Breda's Museum had inmiddels zijn interesse voor de oven uitgesproken, om deze een plaatsje te geven in het museum. Al snel werden er plannen gemaakt voor het bergen van het bijna drie meter lange gevaarte. Op 26 november is niet alleen de krant een kijkje komen nemen voor een artikel, maar ook het Jeugdjournaal is langs geweest om 's avonds verslag uit te kunnen brengen over de bijzondere vondst. Begin december werd een begin gemaakt met het lichten van de oven. Eerst werden er gaten onderdoor geboord. Hier konden stalen pijpen door geschoven worden. Op 5 december werd daar een stalen plaat overheen geschoven. De dag erna is er een stalen kooi omheen gelast. Na het bevestigen van de zes takelpunten was de oven klaar voor vervoer. Laat in de middag hing het 5.5 ton zware gevaarte in de takels (afb. 6). Zijn tijdelijke rustplaats is een binnenplaats van Openbare Werken, wachtend op beter weer, waarna de oven geconserveerd zal worden. Ook zal hij dan van overtollig gewicht ontdaan worden, met als vooruitzicht een plaatsje in het nieuwe Bredase Museum.

afb. 6 : De oven in de takels .

 

Van perceel 22 "De Papemuts" (Voorheen "Witte Leeuw") en naastliggende percelen is gedurende de jaren '80 herhaaldelijk in het archief naar namen en beroepen van de bewoners gezocht. Helaas duidde niets op een mogelijke pijpenmaker. Van het merk SB op de hiel was zeker dat de SB's die in de boeken staan niet de makers van de SB-pijp in Breda zijn. Dit was gebaseerd op de fabricageperiode, vorm, afwerking en lettertype. In Breda waren drie makers bekend gedurende de 17e eeuw (5), maar deze initialen komen niet overeen met die van de Molenstraat. Pas in 1991 en 1992 is meer duidelijkheid gekomen in het pijpenmakers ambacht in Breda (6). Bij de elf makers die tot nu toe bekend zijn zitten drie namen waarvan de initialen kloppen met de gevónden pijpen aan de Molenstraat. Er volgt nu een samenvatting van de archiefgegevens (7).

De man met de initialen SB heette Samuel Broen (is waarschijnlijk Samuel Brown). Hij is soldaat onder Rethy. Samuel hertrouwde in 1640 met Margriet Heddemol, die op dat moment in de St. Jansstraat woonde. Dit is tot nu toe de vroegste vermelding van hem. In 1644 huurt hij, samen met Willem Bol, Molenstraat nummer 22 in Breda (afb. 7). (Tussen 1623 en 1644 ontbreken de archiefgegevens)

afb 7: Een fragment uit het Bredaas archief. :

na aanklikken, derde regel: inw. Samuel Broen Soldaet onder Rethy.

 

Volgens het begraafboek werd op 18 oktober 1659 een pijpenmaker aan de Molenstraat begraven. Het is zeer waarschijnlijk dat het hier om Samuel gaat. 

De man met de initialen CD heette Christiaen Damman. Hij werd voor het eerst vermeld in 1638 toen zijn zoon Thomas werd gedoopt. Na zijn trouwen in 1658 gingen zij wonen in de Veemarktstraat. Ook in 1658 maakte hij een reis naar Holland. Op de terugweg verdronk hij bij St.Geertruidenberg (8). De man met de initialen DP heette Daniel Peijl, woonachtig op de Haagdijk. Zijn eerste vermelding is ook bij de doop van een zoon maar nu een jaar later, in 1639. Daniel werd begraven op 22 maart 1676.

 

Hierboven heb ik mijn bevindingen van de laatste tien jaar samengevat. Ik verwacht dat wanneer de oven, vondsten en de archieven verder bestudeerd worden, we waarschijnlijk een beter inzicht krijgen in het leven van de pijpenmakers en de productie aan de Molenstraat.

Daar het onderzoek nog altijd voort gaat zijn nieuwe feiten, correcties en vragen altijd welkom.

Johan Hesemans 

Breda, 1991

 

Met dank aan allen die mij geholpen hebben bij het verzamelen van gegevens, het opgraven en het onderzoek in het archief.

Note: Helaas moest het Breda's Museum vanwege andere prioriteiten afzien van het tentoonstellen van de oven. De oven is daarom vernietigd. 

Nog even een overzicht van wat we gevonden hebben:

1: loopvloer om de oven te stoken. (licht blauw)

2: Muffelsteun waar de muffel op stond. (licht paars)

3: Oven rooster (groen)

4:Oven basis/fundament (rood)

5: Binnenvloer (geel)

6: schoorsteen (zwart)

7: inpandig steegje (donker blauw)

8: binnenplaats (donker paars)

 

Aanvullende info over de oven kunt u ook klikken naar:

Extra informatie uit Engeland, Allan Peacy (Engels)

Reconstructie oven

De Muffle (binnenpot)

Oven rooster

 

Roken
Kleipijpen
accessoires
Pijpenmakers
Productie
Pijpenmal maken
kleipijpenovens
Oven Breda
Links
Gedicht
Weddenschap

Muffel
Oven rooster
Reconstructie
werkplaats

 

 
 
Copyright © 2005-2009 Johan Hesemans